نفوذ تمدن جديد در ايران از آنچه گذشت تا حدى به سير آزادى در غرب و تحولات و تغييراتى كه در نظام اقتصادى و اجتماعى اروپاييان پديد آمده است ، آشنا شديم . اكنون سير آزادى و مشروطيت را در ايران ، مورد مطالعه قرار مىدهيم : روابط سياسى و فرهنگى ايران با كشورهاى خارج در عهد فتحعليشاه « از اواسط سلطنت فتحعليشاه ، روابط ايران با ممالك متمدن اروپايى ، و آمدورفت اروپاييان به ايران ، و آشنايى مردم اين كشور به اصول جديد تمدن كه در عهد صفويه و نادر شاه و كريم خان هم مقدمات آن شروع شده بود ، رو به ازدياد نهاد . مسافرين و تجار اروپايى كه به ايران مىآمدند ، در اين كار دخالت بسيار داشتند ؛ و ارامنهء ايران و عثمانى و قفقازيه هم كه سالها در ممالك اروپايى مانده و به آموختن چند زبان موفق شده بودند ، به بسط دامنهء انتشار پاره‌اى از اصول تمدن جديد اروپايى در ايران ، كمك مىكردند ؛ و عدهء قليلى از تجار و مسافرين ايرانى هم كه تصادفا هندوستان يا بعضى از ممالك فرنگ را ديده به وطن خود برگشته بودند ، و مشاهدات خود را بر مردم نقل مىكردند ، در اين مرحله بىدخالت نبودند . اما هيچكدام از اين كيفيات امرى نبود كه انتشار تمدن اروپايى و وسايل عملى و مادى آن را ، چنان كه بايد ، در ايران منتشر سازد ؛ چه اين كار علاوه بر وجود تعصب جاهلانهء عامه ، و مخالفتهاى غرض‌آميز و بيخبرانهء روحانيون با آن ، قدرت حكومتى و مالى مىخواست و بدون تشويق و نشان دادن فوايد آن از راه عمل به مردم ، امكان‌پذير نبود و اين راه صعب ، راهى بود كه قدم اول آن را در تبريز عباس ميرزا ، نايب السلطنه ، و وزير زيرك و باكفايت او ميرزا بزرگ قائم‌مقام اول برداشتند . در طى دورهء اول جنگهاى ايران و روس كه از 1218 تا 1228 طول كشيد ، عباس - ميرزا و ميرزا بزرگ قائم‌مقام به زودى دريافتند كه با وسايل ساده و ناقص از كارافتاده كه ايشان در اختيار دارند ، نمىتوانند از عهدهء توپ و تفنگ و نظام روسيه و وسايل ديگرى كه در دسترس آن طايفه است ، برآيند و براى مقابلهء با ايشان جز اخذ همان وسايل و اقتباس همان نظام ، چاره‌اى نيست . به همين جهت ، با وجود عدم معرفت كامل به احوال اروپا و تمدن اروپايى و نداشتن خبره و متخصص و مترجم ، تا آنجا كه مىتوانستند ، كوشيدند - آمدن هيأت نمايندگان نظامى فرانسه به رياست ژنرال گاردان ، هيأت نمايندگان انگليس به سرپرستى جان - ملكم و آوردن يك عده خبرهء نظامى و فنى و معلم ، تا حدى اين كار را آسان كرد و موجب ظهور نهضتى در كار نظام لشكرى و توجه به تمدن اروپايى گرديد ؛ از جمله كارهايى كه در اين ضمن به تشويق عباس ميرزا و ميرزا بزرگ قائم‌مقام صورت گرفت ، فرستادن يك عده محصل و كارگر و صنعت‌آموز بود به ممالك خارجه ، براى آموختن رموز كار تمدن اروپايى و ياد گرفتن زبان آنها و فراگرفتن علوم و فنونى كه به كار نظام و ترقى صنعت و غيره بيايد . در سال 1226 ه . ق . دو تن از جوانان ايرانى ، كه يكى كاظم ، پسر نقاشباشى عباس - ميرزا ، و ديگرى ميرزا حاجى بابا ( افشار ) پسر يكى از صاحبمنصبان عباس ميرزا بود ، به انگلستان